COVID-19

Kaflar
Flokkur
Útgáfudagur

Kórónuveirur eru safn veira af sama stofni, sem geta valdið misalvarlegum sjúkdómum. Í desember 2019 var greint frá nýju afbrigði þessa stofns, SARS-CoV-2, sem hafði aldrei áður greinst í mönnum. Þetta nýja afbrigði veldur COVID-19 sjúkdómnum og er bæði bráðsmitandi og getur valdið alvarlegum veikindum og jafnvel dauða. 

Hér má finna fræðsluefni fyrir börn um COVID-19.

Einkenni

COVID-19 sjúkdómurinn veldur oft vægum einkennum sem minna helst á flensu. Í sumum tilfellum verður fólk þó alvarlega veikt og þarf innlögn á sjúkrahús. Eldra fólk og þau sem hafa langvinna sjúkdóma einkum hjarta- og lungnasjúkdóma eða sykursýki eru í meiri hættu á að fá alvarleg einkenni. 

Á vef Embættis landlæknis má finna leiðbeiningar fyrir fólk sem er í áhættuhópum. 

Algeng einkenni: 

  • Hálsbólga 
  • Hósti 
  • Kuldahrollur 
  • Hiti 
  • Óþægindi frá meltingarvegi, uppköst eða niðurgangur 
  • Kvef, nefrennsli eða stíflað nef
  • Bein- og vöðvaverkir 
  • Þreyta og slappleiki 
  • Bragð- og lyktarskyn hverfur 
  • Erfiðleikar við öndun
  • Höfuðverkur 

Smitleiðir

Meðgöngutími sjúkdómsins er 2-14 dagar. Oftast koma einkenni fram á 4-8 degi en fólk getur verið smitandi í allt að tvær vikur. Bæði þau sem fá einkenni og þau sem eru alveg einkennalaus geta smitað aðra. Það er því mikilvægt að fylgja ráðleggingum varðandi einangrun og sóttkví til að draga úr smiti í samfélaginu. 

COVID-19 berst á milli manna með úðasmiti. Snertismit er einnig hugsanleg smitleið.

  • Úðasmit
    Þegar smitaður einstaklingur hnerrar eða hóstar dreifast veirur með úðanum út í andrúmsloftið. Heilbrigðir sem eru í sama rými eða koma í það einhverjum tíma síðar eru í hættu á að smitast, sérstaklega ef rýmið er lokað og engin loftskipti eiga sér stað. Mörg smit verða í heimahúsum og á vinnustöðum þar sem engin loftræsting er eða gluggar ekki hafðir opnir til að auka loftskipti.
     
  • Snertismiti/dropasmit
    Þegar hendur mengast af dropum í umhverfinu eftir að hafa snert sýkt svæði. Sameiginlegir snertifletir s.s. hurðarhúnar, skjáir og innkaupakerrur geta borið smit sem berst á hendur. Fólk ber svo hendur upp að andliti sínu, í augu, nef eða munn og fær þannig veiruna í sig.

Orsakir 

COVID-19 sjúkdómurinn orsakast af ákveðnu veiruafbrigði, SARS-CoV-2, sem er bæði bráðsmitandi og getur valdið alvarlegum veikindum og jafnvel dauða. 

Greining

Tvær tegundir Covid prófa eru notaðar hér á landi til að greina hvort veiran sé til staðar hjá einstaklingum:

  • PCR (e. polymerase chain reaction)
  • Hraðgreiningarpróf (e. rapid antigen test) 

Bæði prófin felast í að sýnatökupinna er stungið í nef- og hálskok. Af því loknu er hann settur í ákveðinn vökva og sendur á rannsóknarstofu til greiningar.

Einkennasýnataka

Ef einhver einkenni eru til staðar á samkvæmt tilmælum sóttvarnarlæknis að fara í COVID-19 próf. Próf eru bókuð á "mínum síðum" á heilsuvera.is. Þau sem ekki eiga rafræn skilríki geta haft samband við netspjall á heilsuvera.is til að bóka tíma í próf.

Heilbrigðisstarfsmaður getur ákveðið að gera PCR próf og bókar þá fólk í slíkt próf.

Ferðalög

Sýnatöku vegna ferðalaga má bóka á travel.covid.is. Þannig er unnt að tryggja að þeir fái rétt vottorð til að sýna á flugvöllum bæði hérlendis og erlendis. Mikilvægt er að skipuleggja sýnatöku með það í huga að það getur tekið 24-36 klst að fá niðurstöður úr PCR prófi og fá vottorð sent. Þar sem sýnataka vegna ferðalaga er ekki sóttvarnarráðstöfun þá þarf fólk að greiða fyrir PCR sýnatöku. 

Greining og meðferð við COVID-19 sjúkdómi er fólki að kostnaðarlausu þar sem um skráningarskyldan sjúkdóm er að ræða. 

Þegar farið er með börn í sýnatöku er gott að útskýra fyrir þeim í hverju hún felst. Hér eru upplýsingar um veirupróf. 

Meðferð

Um leið og einstaklingur fær jákvætt veiru próf er hann greindur með COVID-19 sjúkdóm. Mælt er með að fólk sem hefur einkenni haldi sig heima í einangrun í fimm daga eftir greiningu til að draga úr útbreiðslu sjúkdómsins. Sé fólk einkennalítið eða einkennalaust er það beðið um að viðhafa smitgát.

Ýmis ráð við fylgikvillum COVID-19 sjúkdóms:

  • Drekka vel til að koma í veg fyrir þurrk 
  • Fá góða hvíld
  • Taka hitalækkandi lyf eins og t.d. Parasetamol
  • Liggja á hliðum eða á sitja uppi ef hósti er mikill. Forðast skal að liggja út af á baki
  • Slímlosandi freyðitöflur sem fást í lyfjaverslunum geta hjálpað
  • Gott er að setjast upp á um það bil klukkutíma fresti og gera nokkrar öndunaræfingar. Anda djúpt ofan í maga.
  • Fylgjast með súrefnismettun ef súrefnismettunarmælir er til á heimili og hafa samband við heilsugæsluna ef súrefnismettun fer undir 90% 

Hvað get ég gert?

  • Nota grímur sem hylja bæði nef og munn 
  • Gæta vel að fjarlægðarmörkum
  • Tryggja góða loftræstingu. Góð loftskipti með opnum gluggum bæði í húsnæði og í bílum er mikilvæg 
  • Handþvottur (vatn og sápa) eða spritt (spritt drepur ekki allar veirur t.d. NORO veiruna, svo alltaf að nota handþvott þegar þess er kostur) 
  • Halda sig heima ef einkenna verður vart og forðast samskipti við aðra 
  • Fara strax í COVID-19 próf ef grunur er um einkenni. COVID-19 próf er unnt að bóka á mínum síðum á heilsuvera.is. Þá geta þeir sem ekki hafa rafræn skilríki haft samband við netspjall Heilsuveru og fengið aðstoð við að bóka tíma í sýnatöku
  • Gagnlegar upplýsingar eru á covid.is 
  • Mæta í bólusetningu þegar þú færð boð og fylgjast vel með fréttum á heimasíðu heilsugæslunnar á heilsugaeslan.is. Á heimasíðum heilbrigðisstofnana má finna þessar upplýsingar fyrir hvern landshluta fyrir sig
  • Lesa leiðbeiningar fyrir einstaklinga með áhættuþætti fyrir alvarlegri COVID-19 sýkingu frá embætti landlæknis 

Ef þörf er á aðstoð

En einkenni eru slæm eða langvarandi er rétt að leita sér aðstoða. Hægt er að fá aðstoð hjá Heilsugæslunni og Læknavaktinni.

  • Til að fá aðstoð hjá Heilsugæslunni má hafa samband við netspjall á heilsuvera.is eða í síma 513-1700. Opið á milli kl. 8 til 22 alla daga.
  • Hringja í Læknavaktina í síma 1770a 1700. 
  • Hringið í 112 í neyðartilfellum. 
  • Á þjónustuvefsjá Heilsuveru má finna upplýsingar um símanúmer og opnunartíma allra heilsugæslustöðva landsins og bráðamóttaka á íslensku ensku og pólsku.
Var þetta efni hjálplegt?
Markmið vefsins er að veita upplýsingar um öll mál er varða heilsu. Allar ábendingar til að bæta vefinn eru vel þegnar.