Fara á efnissvæði
IS
EN
PL

Berklar

Kaflar
Útgáfudagur

Berklaveiki er smitsjúkdómur af völdum berklabakteríu (e. Mycobacterium tuberculosis) sem hefur áhrif á öndunarfæri. Á Íslandi greinast árlega um 10 einstaklingar með berklaveiki. Berklaveiki er tilkynningarskyldur sjúkdómur.

Einkenni

Helstu einkenni berklaveiki eru:

  • Hiti
  • Hósti
  • Kuldahrollur
  • Litaður uppgangur
  • Lystarleysi
  • Nætursviti
  • Slappleiki
  • Þyngdartap

Berklabakterían sýkir oftast lungu og veldur þá langvarandi hósta, takverk, og stundum blóðlitaðs uppgangs. Bakterían getur einnig lagst á önnur líffæri eins og nýru, miðtaugakerfi og bein. 

Ómeðhöndlaðir berklar geta einnig orsakað:

• Sýkingu í þvagfærum getur valdið tíðum þvaglátum og blóði í þvagi
• Sýkingu í beinum veldur bólgu og verkjum

Fólk sem smitast en er einkennalaust er sagt vera með leynda berkla eða hulduberkla. Við hulduberkla er bakterían til staðar í líkamanum en veldur ekki sýkingu og viðkomandi er ekki smitandi. 

Smitleiðir

Bakterían berst manna á milli með loftbornu smiti um öndunarfæri, t.d. hósta. Þaðan berst hún um líkamann með blóðrásinni og getur hreiðrað um sig í ýmsum líffærum.

Í flestum tilvikum eru það aðeins þau sem eru í nánd við þann berklaveika sem smitast, til dæmis þau sem búa á sama heimili eða vinna innanhúss á sama vinnustað. Eingöngu berklaveikur einstaklingur er smitandi.

Greining

  • Blóðprufa
  • Hrákasýni
  • Húðpróf
  • Röntgen

Til þess að ganga úr skugga um hvort einstaklingur hefur smitast af berklabakteríu er oftast gert húðpróf eða tekin blóðprufa. Í húðprófinu er sprautað í húðina á framhandlegg svolitlu magni af vökva sem inniheldur prótín. Ef ónæmiskerfið hefur áður kynnst berklabakteríunni koma fram ofnæmisviðbrögð.

Það tekur líkamann 8-12 vikur að kynnast berklabakteríunni áður en hann fer að kannast við prótínið í berklaprófinu. Af þessum sökum þarf stundum að berklaprófa tvisvar.

Til þess að koma í veg fyrir að berklabakterían dreifi sér og fólk veikist af berklum eru allir sem hafa verið í nánd við smitandi berklaveikan einstakling berklaprófaðir.

Meðferð

Berklar eru meðhöndlaðir með sýklalyfjum. Meðferðin er ákveðin í hverju tilviki fyrir sig. Það fer eftir því hvort viðkomandi er með berklaveiki eða hulduberkla.

Berklaveikur einstaklingur með lyfnæmar bakteríur er gjarnan meðhöndlaður með fjórum berklalyfjum í 6 mánuði. Einstaklingur með hulduberkla fær varnandi meðferð til að koma í veg fyrir að berklaveiki leysist úr læðingi síðar á ævinni. Venjulega er meðhöndlað með einu berklalyfi í 6 mánuði en stundum með 2 lyfjum í 3 mánuði.

Mikilvægt er að klára meðferðina bæði við hulduberklum og berklaveiki.

Forvarnir

Ekki hefur enn tekist að búa til berklabóluefni sem virkar vel.

Besta aðferðin í baráttunni við berklana er að greina og meðhöndla fljótt og vel. Gera húðpróf meðal þeirra sem hafa verið í nánd við berklaveikann einstakling og stundum er gefin fyrirbyggjandi meðferð.

Fólk á ferðalögum til landa þar sem nýgengi berklaveiki er hátt þarf að vera á varðbergi. Ef fólk er innan um einstaklinga sem sýna einkenni berklaveiki, er ráðlagt að passa upp á hreinlæti og nota maska. Alltaf er hægt að láta berklaprófa sig þegar heim er komið.

Hægt er að bóka í berklapróf á heilsugæslu.

Finna næstu heilsugæslu hér

Nánar um berkla á vef Embættis landlæknis