Hlaupabóla

Hlaupabóla er algengur veirusjúkdómur. Yfirleitt er um vægan sjúkdóm að ræða en í einstaka tilfellum getur hlaupabóla orðið að alvarlegum sjúkdómi, þ.e. ef veiran nær að dreifa sér til ýmissa líffæra og valdið skaða. 

Nánast allir fá hlaupabólu einhvern tímann á lífsleiðinni. Algengast er að fólk fái sjúkdóminn á barnsaldri. Sjúkdómurinn varir í 7-10 daga hjá börnum en lengur hjá fullorðnum. Oftast stafar engin hætta af sjúkdómnum og flestir fá hlaupabólu bara einu sinni á ævinni. Hlaupabóla virðist ekki ganga í stórum faröldrum eins og margir aðrir barnasjúkdómar en er viðvarandi í samfélaginu allt árið. 

Smitleiðir

Sjúkdómurinn smitast á milli manna með úða frá öndunarvegum og með beinni snertingu við útbrotin sem eru vessafylltar blöðrur ef þær eru sprungnar því veiran er í vessanum. 

Það geta liðið 10-21 dagar frá smiti og þar til einkenni koma fram. Einstaklingur getur smitað aðra allt að þremur dögum áður en hann fær sjálfur útbrot og er smitandi þar til allar bólur hafa sprungið og þornað upp. 

Í kjölfar hlaupabólusýkingar tekur veiran sér bólfestu í taugum líkamans og liggur þar dulin. Hún getur síðar tekið sig upp og valdið svokölluðum ristli sem einkennist af staðbundnum og sársaukafullum blöðrulíkum útbrotum. Einstaklingur með ristil getur smitað aðra af hlaupabólu.

Einkenni hlaupabólu

  • Útbrot á bol og andliti til að byrja með, en þau geta einnig komið fram í hársverði og á fótum. Stundum berast útbrotin yfir í slímhúðir og kynfæri.
  • Oft verður vart við slappleika og vægan hita í 1-2 daga áður en útbrot koma fram og varir hitinn áfram hjá börnum og unglingum í 2-3 daga samhliða útbrotunum.
  • Útbrotin byrja sem litlar rauðar bólur sem eftir nokkra klukkutíma verða að vessafylltum blöðrum. Blöðrurnar verða síðan að sárum á 1-2 dögum. Það myndast hrúður og þær þorna upp.
  • Nýjar bólur geta bæst við eftir 3-6 daga.
  • Það er mjög mismunandi hversu mikil útbrot hver einstaklingur fær.
  • Útbrotunum fylgir oft mikill kláði og það er hætta á að bakteríusýking geti borist í þau. 
  • Önnur einkenni geta verið höfuðverkur, lystarleysi og særindi í hálsi. 

Útbrot hlaupabólu er einkennandi fyrir sjúkdóminn og byggir greiningin á þeim. Einnig er hægt að greina veiruna með ræktun frá útbrotum eða með blóðrannsókn.

 

Hvað á ég að gera?

+ - Ráð heima
  • Halda kyrru fyrir.
  • Drekka vel.
  • Draga úr kláða.
    • Hægt er að lina kláða með köldum bökstrum.
    • Sturta eða bað geta slegið á kláðann. Hiti og sviti auka á kláðann. 
    • Lyf til útvortis notkunar, t.d. sinkáburður og púður, áburður sem inniheldur menthol svo og mentholspritt. Einnig eru til staðdeyfikrem. Þessi lyf draga einungis úr kláðanum tímabundið og við notkun þeirra ber að hafa í huga að þau geta valdið sviða í stutta stund.
    • Trufli kláðinn svefn er hægt að nota kláðastillandi lyf sem fást án lyfseðils. 
  • Halda skal smituðum einstaklingi heima við.
  • Gæta þarf hreinlætis. Börn klóra sér gjarnan í blöðrurnar og geta borið smit. 
  • Hægt er að gefa hitalækkandi lyf eins og paracetamól (panodil) en gæta verður þess að þau inni haldi Ekki aspirín. 
+ - Leita til heilsugæslunnar
  • Hægt er að meðhöndla hlaupabólu með sértækum veirulyfjum og er best að hefja meðferðina á fyrstu 1-2 dögum veikindanna. Veirulyfið kemur í veg fyrir að veiran sem veldur sýkingunni fjölgi sér. 
  • Ef bakteríusýking kemur í útbrotin getur þurft að gefa sýklalyf. 
  • Þvagfærasýking er meðhöndluð með sýklalyfi en einkenni þvagfærasýkingu er sviði við þvaglát eða ör þvaglát.
  • Bólga í augum.
  • Leitið til heilsugæslunnar ef grunur um lungnabólgu. 
+ - Leita strax á næstu bráðamóttöku

Ef: 

  • Höfuðverkur sem er mjög slæmur
  • Stífur hnakki
  • Slappleiki
  • Þreyta
  • Ógleði og uppköst
  • Minnkuð meðvitund
  • Krampi
  • Ofskynjanir
  • Minnistap
  • Öndunarörðugleikar

Fylgikvillar sem geta komið í kjölfar hlaupabólu

Yfirleitt stafar engin hætta af hlaupabólu. Börn verða yfirleitt lítið veik en hlaupabóla leggst oft þyngra á unglinga og fullorðna einstaklinga sem er líka hættara við fylgikvillum en börnum.

Helstu fylgikvillar sem geta komið í kjölfar hlaupabólu eru:

  • Þvagfærasýking.
  • Bólga í augum.
  • Lungnabólga.
  • Í sumum tilfellum getur hlaupabóla valdið heilabólgu og hjartavöðvabólgu.

Bóluefni við hlaupabólu

Árið 1995 kom á markað bóluefni gegn hlaupabólu sem er mjög virkt og öruggt bóluefni. Bólusetja þarf hvern einstakling tvisvar sinnum.

Í sumum löndum er bólusett gegn veirunni en ekki hefur verið tekin ákvörðun um almenna notkun bóluefnisins í ungbarnabólusetningum á Íslandi. Bólusetning gegn hlaupabólu fellur því ekki undir almennar barnabólusetningar hér á landi. 

Hér má sjá leiðbeiningar sóttvarnalæknis um notkun bóluefna við hlaupabólu. 

Þessi grein var skrifuð þann 28. febrúar 2018

Síðast uppfært 30. október 2018