Heilahristingur

Heilahristingur er tímabundinn áverki á heila sem verður vegna höfuðhöggs. Flest höfuðhögg leiða sem betur fer ekki til alvarlegs áverka á heilann, enda er heilinn vel varinn inn í höfuðkúpunni.

Einkenni

Venjulega koma einkenni heilahristings fram nokkrum mínútum eða klukkustundum eftir höfuðhögg.

Einstaka sinnum eru einkennin ekki greinanleg í nokkra daga. Þess vegna þarf að fylgjast með ef breytingar verða á líðan fyrstu dagana eftir höfuðhögg.

Helstu einkenni

  • Höfuðverkur sem hverfur ekki, eða minnkar ekki þrátt fyrir verkjalyfjagjöf
  • Þreyta og/eða sljóleiki
  • Ógleði og/eða uppköst
  • Einstaklingi finnst hann utan við sig eða ringlaður
  • Minnisleysi – einstaklingur man ekki hvað gerðist rétt fyrir eða eftir höfuðhöggið
  • Klaufska eða ójafnvægi
  • Óeðlileg hegðun – pirringur eða skapsveiflur
  • Sjóntruflanir – einstaklingur sér óskýrt, er með tvísýni eða sér „stjörnur“
  • Einstaklingur missir meðvitund eða á erfitt með að halda sér vakandi

Erfiðara getur verið að sjá einkenni heilahristings hjá ung- og smábörnum. Horfið eftir breytingum á hegðun til dæmis:

  • Mikill grátur
  • Breytingar á svefni
  • Breytingar á matarvenjum
  • Áhugaleysi á fólki eða hlutum sem áður voru áhugaverðir.

Hikið ekki við að hafa samband við heilsugæsluna ef áhyggjur eru af barni eftir höfuðhögg.

Hvað get ég gert?

Í öllum tilvikum getur höfuðhögg verið alvarlegt. Því ber alltaf að taka alvarlega. Sá sem verður fyrir höfuðhöggi á skilyrðislaust að hvíla strax eftir höggið en ekki halda áfram með hreyfingu á höfðinu. Við höggið kemst ójafnvægi á vökvann sem umlykur heilann. Eftir högg er heilinn því ekki jafn vel varinn og fyrir höggið, sem eykur líkurnar á alvarlegum afleiðingum. 

+ - Ráð heima

Venjulega þarf ekki aðstoð heilbrigðisstarfsfólks ef einkenni eru lítil og hverfa fljótt eftir höfuðhöggið, eins og:

  • Höfuðverkur sem hverfur af sjálfu sér eða með verkjalyfi 
  • Smávegis þreyta
  • Veikindatilfinning
  • Einstaklingi finnst hann vera aðeins utan við sig

Gott er að:

  • Hvílast og forðast áreiti
  • Taka verkjalyf t.d. paracetamól
  • Fylgjast með meðvitund einstaklings og hegðun

Bati eftir heilahristing
Ef einstaklingur hefur verið greindur með heilahristing á sjúkrahúsi er hann útskrifaður þegar honum er farið að líða betur og búið er að ganga úr skugga um að ekki sé um alvarlega heilaáverka að ræða.

Flestir ná sér á nokkrum dögum eða vikum en sumir sérstaklega börn eru lengur að ná sér.

Góð ráð til að flýta bata

  • Hvíld og forðast streituvaldandi aðstæður.
  • Fylgjast með viðkomandi einstaklingi næstu 48 klst svo hægt sé að sjá ef einhver vandamál eru eða breytingar eins og t.d. á hegðun eða skynjun.
  • Takið panodil við höfuðverk. Forðist aspirin eða bólgueyðandi lyf s.s. ibúfen þar sem þau geta valdið blæðingu í áverkanum. 
  • Neytið ekki áfengis.
  • Auka virkni smám saman eftir því sem batinn kemur og einkenni hverfa. Komi einkenni fram við virkni er ráð að stoppa. Hlustaðu á líkamann.
  • Óhætt er að snúa til vinnu, skóla eða íþróttaiðkunar þegar bata hefur verið náð og einkenni eru að mestu horfin. 
  • Forðast skal íþróttaiðkun og erfiðar æfingar í a.m.k. viku. Ef hætta er á árekstrum og höggum í íþróttum ætti að láta líða að minnsta kosti 3 vikur frá högginu áður en íþróttaiðkun hefst aftur. 
+ - Leitaðu til heilsugæslunnar
  • Óvissa með einkenni
  • Höfuðverkur fer ekki
  • Sjóntruflanir eru til staðar
  • Einkenni eru enn til staðar tveimur vikum eftir höfuðhöggið
  • Ef óvissa er með hvenær óhætt sé að snúa aftur til vinnu eða íþróttaiðkunar.

Alltaf er hægt að hringja eða koma á heilsugæsluna og ráðfæra sig við heilbrigðisstarfsfólk ef áhyggjur eru af ástandinu.

 

+ - Leitaðu til bráðamóttöku

Farið á næstu bráðamóttöku eftir ef eitthvað af eftirfarandi er til staðar eftir höfuðhögg: 

  • Tímabundið meðvitundarleysi
  • Minnistruflanir 
  • Höfuðverkur sem fer ekki 
  • Uppköst 
  • Breyting á hegðun, s.s. óeðlilegur pirringur
  • Hafi einstaklingur farið í aðgerð á höfði eða er á blóðþynningarlyfi 
  • Áfengisneysla og/eða notkun sljóvgandi lyfja

Hringið á 112 og óskið eftir sjúkrabíl ef eitthvað af eftirfarandi er til staðar

  • Meðvitundarleysi
  • Erfiðleikar með að halda sér vakandi
  • Erfiðleikar með að tala, skilja, ganga eða halda jafnvægi
  • Dofi eða máttleysi í einhverjum líkamshluta
  • Sjóntruflanir
  • Vökvi rennur úr eyrum eða nefi
  • Blæðing úr eyra eða marblettir aftan við annað eða bæði eyru
  • Glóðarauga án sjáanlegra áverka í kringum auga
  • Krampi

Afleiðingar heilahristings

Það fer eftir alvarleika höfuðhöggsins hversu langan tíma tekur að jafna sig. Í sumum tilvikum eru höfuðhögg lífshættuleg. Venjulega tekur það frá nokkrum dögum upp í nokkrar vikur að ná sér eftir heilahristing. Í sumum tilvikum fá einstaklingar langvarandi einkenni af völdum heilahristings. Í vægari tilfellum er hægt að meðhöndla afleiðingar höfuðhöggs heima en í alvarlegri tilvikum er nauðsynlegt að leita til bráðamóttöku strax.

Sumir einstaklingar hafa einkenni heilahristings í nokkra mánuði.

Einkenni geta verið:

• Höfuðverkur
• Þreyta
• Erfiðleikar með minni og einbeitingu
• Ójafnvægi
• Þunglyndi, kvíði og breytingar á hegðun

Ef einkenni eru enn til staðar eftir 3 mánuði þarf að leita til heimilislæknis

Forvarnir

Það er engin örugg forvörn gegn heilahristingi en nokkrir einfaldir hlutir geta minnkað líkurnar á heilahristingi eftir höfuðhögg.

  • Klæðist þeim hlífðarbúnaði sem mælt er með við íþróttaiðkun þar sem hætta er á árekstrum og höggum, s.s. hjálmum.
  • Nota þann öryggisbúnað sem lög gera ráð fyrir í bílum. 
  • Nota hjálm þegar eitthvað er notað til að hraðinn verði meiri en líkaminn ræður við að framkvæma án hjálpartækja. Hér er meðal annars átt við:
    • Mótorhjól
    • Vespu
    • Reiðhjól
    • Hesta
    • Hjólaskauta
    • Skauta
    • Hjólabretti
    • Hjólaskó
    • Hlaupahjól
    • Skíði

Mikilvægt er að forðast endurtekinn höfuðhögg þar sem ítrekaðir áverkar á heila geta valdið langvarandi vandamálum.

Þessi grein var skrifuð þann 08. febrúar 2019

Síðast uppfært 30. ágúst 2019