Orkudrykkir

Hvað eru orkudrykkir?

Orkudrykkir eru drykkir með háu innihaldi koffíns auk þess sem algengt er að þeir innihaldi vatnsleysanleg vítamín, stundum í miklu magni, svo sem taurín, glucuronolactons, amínósýrur, ofl. Orkudrykkir innihalda ekki meiri orku (hitaeiningar) en margir aðrir drykkir og í dag er í raun algengt að þeir séu hitaeiningasnauðir. Þessara drykkja er neytt með það að markmið að ná fram örvandi áhrifum.

Hvað áhrif hefur neysla orkudrykkja á líkamann?

Koffín sem er í orkudrykkjum er vanabindandi efni sem veldur m.a. útvíkkun æða, örari hjartslætti og auknu blóðflæði til allra líffæra. Ef koffíns er neytt í miklu magni þá getur það haft ýmis óæskileg áhrif á líðan og heilsu fólks. Það getur t.d. valdið hjartsláttartruflunum, hækkuðum blóðþrýstingi, höfuðverk, svima, ógleði, kvíða og haft neikvæð áhrif á svefn. Börn og ungmenni eru almennt viðkvæmari fyrir koffíni en fullorðnir og er neysla koffíns því sérstaklega óæskileg fyrir þann hóp.

Orkudrykkir á markaði

Tegundum orkudrykkja á markaði hér á landi hefur fjölgað mikið síðustu ár auk þess sem orkudrykkir með mjög háu innihaldi koffíns eru komnir á markað. Hér á landi gilda þær reglur fyrir orkudrykki sem innihalda 150 mg/l af koffíni eða meira að merkja skuli vörurnar með orðunum „Inniheldur mikið af koffíni. Ekki æskilegt fyrir börn eða barnshafandi konur eða konur með barn á brjósti“. Sterkari orkudrykki, þ.e. sem innihalda 320 mg/l eða meira af koffíni, má ekki selja hér á landi nema með sérstöku leyfi Matvælastofnunar en nokkrar slíkar vörur hafa fengið leyfi. Slíkt leyfi felur í sér að markaðssetning varanna eigi að einskorðast við fullorðna og að bannað sé að selja þessar vörur einstaklingum undir 18 ára aldri.

Neysla koffíns - Börn og unglingar

Samkvæmt niðurstöðum kannana hjá Rannsóknum og greiningu við Háskólann í Reykjavík varð mikil aukning í neyslu orkudrykkja bæði hjá nemendum í 8.-10. bekk grunnskóla og hjá nemendum í framhaldsskólum milli áranna 2016 og 2018. Hlutfall nemenda í 8.-10. bekk sem neyttu orkudrykkja daglega árið 2018 var 28% en var 16% árið 2016. Dagleg neysla orkudrykkja eykst með hækkandi aldri og var hlutfall framhaldsskólanema sem neytti orkudrykkja daglega eða oftar árið 2018 55% prósent en árið 2016 var hlutfallið 22%. Aukningin er því umtalsverð. Í rannsókninni kom jafnframt fram að 78% þeirra sem sofa of lítið (um 7 klukkustundir eða minna) drekka 4 eða fleiri orkudrykki daglega sem innihalda koffín.

Hámarksneysla - Börn og unglingar

Hámark daglegrar koffínneyslu fyrir börn og unglinga er sett við 2,5 mg fyrir hvert kíló líkamsþyngdar (sjá töflu 1) sem þýðir að barn sem vegur 20 kíló ætti ekki að neyta meira en 50 mg af koffíni á dag. Til samanburðar er gott að vita að hálfur lítri af kóladrykk gefur um 65 mg af koffíni. Rétt er að geta þess að koffín er einnig í fleiri fæðutegund t.d. súkkulaði (sjá töflu 2). Einnig má nefna að sum einkenni eins og svefnerfiðleikar geta komið fram við mun lægri neyslu en hámarksgildið er.
Ekki ætti að nota orkudrykki til að slökkva þorsta eftir íþróttaæfingar eða á meðan á þeim stendur. Það getur aukið vökvatap líkamans enn frekar vegna áhrifa koffíns á þvagmyndun. Einnig getur neysla á orkudrykkjum samhliða hreyfingu valdið hjartsláttartruflunum. Mikilvægt er að foreldrar og forráðamenn barna fylgist með því að þau séu ekki að neyta orkudrykkja, þeir henta þeim ekki.

Hámarksneysla koffíns á dag fyrir mismunandi hópa

Aldurshópur Magn koffíns
Fullorðnir 400 mg
Barnshafandi konur     200 mg
Börn og unglingar 2,5 mg á hvert kíló líkamsþyngdar

Dæmi um magn koffíns í drykkjum og súkkulaði

Vörutegung Magn koffíns
Orkudrykkur (330ml) 100-180 mg
Kaffibolli (200ml) 100 mg
Kóladrykkur (500ml) 65 mg
Svart te (200ml) 35 mg
Dökkt súkkulaði (50g)    33 mg
Kakódrykkur (250 ml) 4,5 mg

Orkudrykkir og áfengi

Ef neytt er orkudrykkja með áfengi gerir koffínið það að verkum að menn eru síður meðvitaðir um hversu drukknir þeir eru og innbyrða þá oft meira áfengi. Niðurstöður rannsókna hafa tengt neyslu orkudrykkja við áhættuhegðun, sérstaklega þegar þeirra er neytt með áfengi.

Viltu vita meira?

Lesa má meira um koffín á vef Matvælastofnunar og þar er einnig að finna ítarlegra efni um orkudrykki.

Rannsóknarteymi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar (WHO) birti greina í tímaritinu Frontiers in Public Health um orkudrykki.

Þessi grein var skrifuð þann 29. nóvember 2019

Síðast uppfært 29. nóvember 2019